UEFI và BIOS - Những kiến thức cơ bản và sai lầm nên tránh

Bài viết này không đi sâu vào các khái niệm Firmware, BIOS, UEFI. Tất cả những khái niệm này bạn đều có thể tìm đọc trên Wiki: Firmware, BIOS, UEFI.
Ở đây mình chỉ nêu ra một vài đặc điểm của BIOS, UEFI và đề cập đến một vài sai lầm mà chúng ta vẫn thường mắc phải khi nhắc tới BIOS và UEFI.
Mình xin bắt đầu từ sai lầm trước khi đi vào nêu đặc điểm của BIOS và UEFI.
Trước hết chúng ta cần biết rằng BIOS và UEFI là hai loại firmware. Chúng hoàn toàn khác nhau.
BIOS là một loại firmware cũ, đã tồn tại mấy chục năm nay trong khi UEFI là một loại firmware mới, (ra đời sơ khai vào năm 1990 nhưng thực sự được biết đến thì chỉ trong vòng 10 năm trở lại) với nhiều ưu điểm hơn.
Một chiếc máy tính, hoặc sở hữu firmware BIOS hoặc sở hữu firmware UEFI. Tuy nhiên rất nhiều người vẫn gọi UEFI là BIOS. Sự nhầm lẫn này dễ thấy nhất ở cách mà chúng ta vẫn thường hay nói: "vào cài đặt BIOS".
Vậy thì tại sao chúng ta nhầm lẫn như vậy? Mình có thể kể ra một vài lý do.
- Do chúng ta không biết.
Nhiều người luôn cho rằng cái mà họ truy cập vào để thiết lập một số tùy chọn như quản lý thứ tự khởi động của các thiết bị (ổ cứng, USB, ổ CD/DVD), thay đổi thông số ngày, giờ ... là BIOS.
Kể từ khi một loại firmware mới ra đời: UEFI, chúng ta sẽ cần làm quen với một cách gọi mới, chính xác hơn, đó là "Firmware Setup Utility".
- Chúng ta biết nhưng "xuề xòa" trong cách nói.
Việc nhầm lần không phải lúc nào cũng do chúng ta không biết, có khi chúng ta biết nhưng "tình nguyện" để cho mình "mắc sai lầm".
Mình tin chắc rằng, có khá nhiều người, có sự phân định rạch ròi giũa BIOS và UEFI. Tuy nhiên khi bình luận trên các diễn đàn, họ vẫn cố tình nói "vào cài đặt BIOS". Lý do là bởi hầu như tất cả mọi người đều đã quen thuộc với cách nói cũ, một mình họ, sử dụng một cách nói khác lạ nhiều khi khiến cho người khác khó hiểu.
Chẳng hạn khi một ai đó hỏi cách để máy tính ưu tiên khởi động từ USB, chắc chắn bạn sẽ nói rằng "vào BIOS để thay đổi thứ tự boot" thay vì nói "vào trình cài đặt Firmware để thay đổi thứ tự boot". Người nhận được sự trợ giúp nếu không có chút ít kiến thức về máy tính, ắt hẳn sẽ càng làm họ rối thêm.
- Chúng ta tiếp thu sai lầm từ người khác.
Có lẽ đây không hẳn là một lý do riêng, chính xác thì lý do này là "phái sinh" từ lý do thứ nhất.
Khi chúng ta thiếu kiến thức về một điều gì đấy và được người khác chỉ bảo, nếu như người đó chỉ sai thì vô tình chúng ta cũng tiếp thu sai lầm đó.
Vì chúng ta không biết rằng BIOS và UEFI là hai khái niệm riêng biệt, không bao hàm nhau nên khi tham gia các diễn đàn, thấy người khác nói như vậy chúng ta cũng "tiếp thu" một cách "vô tình" mà không biết rằng cái mà chúng ta tiếp thu không hề đúng.

BIOS và UEFI: ưu, nhược điểm
Có thể nói rằng, từ khi UEFI ra đời thì có vẻ như BIOS mang nhiều nhược điểm hơn là ưu điểm.
Một vài tiêu chí cơ bản để so sánh BIOS và UEFI
+ Về thời gian khởi động: Với máy tính firmware BIOS, thời gian khởi động tính từ lúc bật máy cho đến lúc vào hệ điều hành mất nhiều thời gian hơn so với UEFI. Dĩ nhiên, sự chênh lệch chỉ thực sự rõ rệt trên các máy tính đời mới với sự tối ưu phần cứng. Không phải tất cả mọi máy tính có firmware UEFI đều khởi động nhanh rõ rệt so với máy tính có firmware BIOS.
+ Về dung lượng giới hạn ổ đĩa có thể khởi động: với máy tính BIOS, kiểu bảng phân vùng sử dụng cho ổ đĩa cứng là MBR, trong khi UEFI sử dụng kiểu bảng phân vùng GUID. Chính vì vậy với máy tính firmware BIOS, các ổ đĩa cứng có dung lượng trên 2 TiB không thể khởi động được, trong khi với UEFI thì con số giới hạn tuy có nhưng rất lớn, và có thể tạm coi là "không giới hạn".
+ Ngăn chặn việc Boot mã độc: UEFI với secure boot, có thể ngăn chặn phần nào việc mã độc được boot. Với secure boot, chỉ những hệ điều hành đã được xác thực mới có thể khởi động trong khi BIOS không thể làm được điều này.